کد مطلب: 6945
 
گفتگو با مؤلف کتاب «معماری و معماران سبزوار»:
خانه تاریخی چشمی به ۴۲ میلیون تومان خریده و تخریب شد!
دوشنبه ۱۹ اسفند ۱۳۹۲ ساعت ۱۱:۵۸
 
بعضی بناها ثبت میراث فرهنگی هست ولی در تملک میراث نیست. میراث فرهنگی باید این را در تملک بگیرد. ولی میراث فرهنگی پول ندارد. ما از نظر بافت معماری سنتی دارای چنان بافتی در سبزوار بوده ایم که اگر این بافت خراب نمی شد و ما آن ها را می داشتیم بدون شک ثبت جهانی شده بود. یعنی به مراتب معماری ما از یزد زیباتر است و ارزش بیشتری دارد.
حمید معماری کارشناس رشته معماری است. به قول خودش از خاندان معماران است. او به علت علاقه شخصی خود به آثار و بناهای تاریخی کتابی با نام «معماری و معماران سبزوار» را منتشر نموده است. مصاحبه ای در موضوع این کتاب و تخریب آثار و بناهای تاریخی سبزوار با او ترتیب داده ایم.

- کتاب «معماری و معماران سبزوار» را با چه هدفی تهیه و منتشر کردید؟

برای این که معماری سنتی بسیار ارزشمند سبزوار را معرفی کنیم زیرا برای بسیاری این معماری و معماران فراموش شده است. من خود از خاندان معماران هستم. خانواده ما نسل در نسل معمار و بنا بوده اند. رشته تخصصی من هم معماری است. آثاری که در این کتاب منتشر شده است به بناهایی می پردازد که از اواخر دوره قاجار تا سال ۱۳۴۰ در سبزوار بنا شده است. از همان تاریخ به بعد آشفتگی در معماری به وجود آمد.

در دانشگاه ها کمتر به معماری سنتی پرداخته می شود و اصلا از معماران حرفی زده نمی شود. اصل و اساس معماری ما بر معمارانش است. در مورد معماری کتاب زیاد داریم ولی در مورد معماری خانه های سنتی کمتر کتاب داریم. معماران اصیل دارای بالاترین خصوصیات اخلاقی بوده اند. این اثر به وجود نمی آید مگر معمار آن انسانی اخلاقی و باتقوا باشد.


- تهیه این کتاب چقدر زمان برد؟

حدود ۲۰ ماه. البته به خاطر همین کتاب، سفرهایی به یزد، کرمان و کاشان هم داشته ام. سال قبل که در یزد بودم داخل کوچه ها، در خانه ها را می زدم و به داخل می رفتم.

- برای چه به این شهرها سفر می کردید؟


این ها در اصل معماری ایرانی است و نمی شود گفت که اساساً معماری سبزوار است. این ها خصوصیات معماری ایرانی است. این کتاب اختصاصاً در مورد معماری سبزوار است ولی این ها هم جزئی از خصوصیات معماری ایران است. فقط یک سری تزئیناتش فرق می کند. تزئینات معماری ما در سبزوار بیشتر آجرکاری است، در یزد یا کاشان گچ بری است و آجرکاری به آن صورت ندارد. خانه بروجردی، طباطبایی در کاشان بیشتر گچ بری است. حتی تزئینات بادگیرهایش هم گچ است.


- سرفصل های کتاب چیست؟


این کتاب هفت فصل دارد. فصل اول مربوط به شناخت تاریخی سبزوار است. خلاصه ای از تاریخچه سبزوار و تاریخچه معماری و بناهای سنتی سبزوار را معرفی کرده ام. در فصل دوم خصوصیات معماری ایرانی را توضیح داده و فصل سوم مربوط به خصوصیات و ویژگی های معماران است. فصل بعدی معماران خانه های سنتی سبزوار را معرفی کرده و در فصل پنجم قسمت های مختلف خانه های سنتی مثل فضای ورودی، بادگیر و آشپزخانه و ... را توضیح می دهد. در فصل بعدی مصالح ساختمانی مثل آجر و گل و خشت و مصالحی که برای نماسازی و مصالحی که برای اندود استفاده می شود، انواع و اقسام گچ کاری ها و کاشی کاری ها و آجرکاری ها و ... را توضیح می دهد. در فصل آخر هم که گونه های مختلف آجر چینی در خانه های سنتی است. این مساله آنقدر مهم است که یک فصل به این مساله می پردازد. در آخر هم که ضمائم است. کتاب حدود ۱۵۰۰ عکس دارد. در انتهای این کتاب هم واژه نامه و فهرست نگاره ها وجود دارد.

- مشکل اصلی بناهای سنتی و میراث فرهنگی چیست؟

بعضی بناها ثبت میراث فرهنگی هست ولی در تملک میراث نیست. میراث فرهنگی باید این را در تملک بگیرد. ولی میراث فرهنگی پول ندارد. ما از نظر بافت معماری سنتی دارای چنان بافتی در سبزوار بوده ایم که اگر این بافت خراب نمی شد و ما آن ها را می داشتیم بدون شک ثبت جهانی شده بود. یعنی به مراتب معماری ما از یزد زیباتر است و ارزش بیشتری دارد.


- شاخصه ها و مولفه های معماری سبزوار چیست؟


اولین شاخصه، سقف های خونچه پوش است. سقفی که مثل سینی و طبق برعکس می باشد را خونچه پوش می گویند. خونچه هم در لغت نامه دهخدا به معنای طبق یا سینی است. استادمحمد شهرباف که از اساتید معماری سنتی بود و در کاخ گلستان کار می کرد می گفت اجرای سقف خونچه پوش سند استادی معمارها بوده است. به کسی که بتواند سقف خونچه پوش را بپوشاند پهلوان می گویند. ما در سبزوار ۴ سقف خونچه پوش شناسایی کرده بودیم. از این ۴ سقف یکی آن ها خراب شد و ۳ سقف دیگر مانده است. البته شاید باز هم باشد ولی سقف هایی که من دیده ام همین ۳ سقف است. این سقف ها سند استادی معماران سبزوار است. خانه حائری یا اسلامی، خانه شریعتمداری و خانه اولیا هم سقف خونچه پوش دارد. سقف خانه چشمی یا فرامرزی هم که خراب شده است.


شاخصه دیگر معماری سبزوار سردرها هست. سردر همان فضای ورودی ساختمان است.


شاخصه سوم رخ بام هاست. لبه های بام را رخ بام می گویند. این ها را فقط با آجرهای تراش درست می کرده اند یعنی آجرهایی که با تیشه به قطعات مختلف تقسیم شده و بعد هم تراش خورده است. تراش هم با گَرده خود آجر بوده است به این شکل که دو آجر را روی هم سابانده اند و آجرها را صاف کرده اند و به این شکل در آورده اند. بعضی آجرها هم قالبی است. یعنی قالب خورده است و به این آجرها، آجرهای مهری یا قالبی می گویند.


- چه آثار و بناهای تاریخی فاخری هنوز در سبزوار مانده است؟

خانه شریعتمداری هست. الان یکی از پسرهایش در انگلستان است و خودش هم معمار است که سالی یکی دو بار به سبزوار می آید. می گفت که می خواهم این خانه را نگه دارم. خودش ارزش این خانه را می داند. خانه چشمی خیلی ارزش داشت. اصلا قابل ارزش گذاری نیست. این نوع پوشش سند استادی و پهلوانی استاد و معمارش است. کسی که بتواند این سقف را بزند انواع و اقسام طاق، ضربی، گنبد، آینه کاری و گچ بری از دستش بر می آید.
خانه الداغی در خیابان عطاملک جنوبی هم هست. خانه اولیا هم که در زیرپای حسینیه قنادهاست. البته اگر به این ها هم نرسند به مرور زمان خراب می شوند.

- شاخصه های خانه بیدخوری که تخریب شده چه بوده است؟


خانه بیدخوری سال ها قبل تخریب شده است. شاخصه این خانه بادگیرش بوده که ما در سبزوار خانه بادگیردار زیاد داشته ایم. ما بدون استثنا در تمام خانه های سنتی بادگیر داریم ولی در خانه های مختلف، کوچک و بزرگ بوده است. ستون ها، سر ستون ها و ایوان خانه بیدخوری هم بوده است. ایوان ها فضایی در خانه هاست که از سه طرف بسته است و از یک طرف باز است.


- چرا و چگونه خانه چشمی تخریب شد؟

خانه فرامزی یا چشمی در کوی گلستان بود. آقای چشمی توان مالی ضعیفی داشت و این خانه هم ارث پدر و مادرش بود.  این خانه ۵۰۰ متر زمین بوده است. می گفت: «من از دست اهالی محل به تنگ آمده بودم. از بس که من را عمداً اذیت می کرده اند.» فقط زمین این خانه حداقل ۱۵۰ ملیون تومان قیمتش بوده است. این خانه را تابستان امسال به ۴۲ ملیون تومان فروخته و کسانی خریده و کوبیده اند. وقتی تخریب شد اداره میراث فرهنگی شکایت کرد.

- با توجه به اهمیت بسیار معماران، کمی هم در مورد معماران سبزوار توضیح دهید.


معماران سبزوار ما سه گونه بوده اند. معماران کرمان، معماران یزدی و معماران سبزواری در سبزوار کار می کرده اند. معماران کرمانی که اصلشان از خانواده ما بودند در اواخر دوره قاجار از رفسنجان به سبزوار آمده اند مانند استاد شعبان معمار. معماران یزدی در اوایل دوره پهلوی به سبزوار می آیند، کسانی چون استاد حسین یزدی، استاد اکبر یزدی. تعدادی هم معماران سبزوار هستند مثل استاد قیوم جان نثار.


- برای حمایت مالی از کتاب، آیا با سازمان ها و نهادها هم مذاکره ای داشته اید؟

بله. متاسفانه الان سبزوار چند مدتی است که شهردار ندارد. تابستان سال گذشته که هنوز دنبال مقدمات این کار بودم، آقای مقصودی شهردار بود و از این کار خیلی استقبال کرد و گفت: اگر کتاب شما آماده شود ما ۵۰۰ جلد می خریم. اما آقای مقصودی هم قبل این که کتاب آماده شود مدت شهرداریشان تمام شد. در حال حاضر جلد اول این کتاب منتشر شده است. این موضوع جا دارد که تا جلد چهارم و پنجم آن تجدید چاپ شود. ما به صورت خلاصه و کلی به مساله پرداخته ایم با عکس های کوچک.

- بازخورد کتاب چگونه بوده است؟

چون هنوز معرفی نشده است بازخورد زیادی نداشته است اما هر جایی که این کتاب را معرفی شده است آن ها را متحول کرده و دیدشان را نسبت به این مسائل تغییر داده است.

- آیا کتاب «معماری و معماران سبزوار» در تاسیس کمپین حمایت از میراث فرهنگی سبزوار موثر بود؟

بله. بعد از انتشار این کتاب دوستان علاقه مند به میراث فرهنگی دور هم جمع شدند و کمپین را تاسیس کردند. وقتی این افراد دور هم جمع شوند باعث می شود که به مردم و جامعه این آثار معرفی شود، عده ای را وارد این فضا کند و در بین اقشار مختلف هستند کسانی که می توانند چه از نظر فکری چه از نظر کاری و یا مالی کمک کنند.

چیزی که مهم است معرفی این آثار است. این ها شناسنامه و هویت ماست. ما را در خارج کشور به این ها می شناسند. هویت ما به معماری ماست. ما اگر می گوییم مملکتی هستیم که تاریخ ۷ هزار ساله داریم به همین معماری است، به همان خشتی است که از آثار باستانی سیلک کاشان درآورده اند.


- در این کمپین چه کسانی حضور دارند؟

در کمپین از اداره میراث فرهنگی، شهرداری، مردم عادی، نظام مهندسی، دانشگاه حکیم سبزواری و اعضای شورای شهر و ... هستند.

- برنامه بعدی شما در این کمپین چیست؟

قرار است در ایام عید نمایشگاه عکسی از معماری سبزوار در آرامگاه حاج ملاهادی برگزار کنیم. نمایشگاه عکس هم در راستای همین کتاب است.

- چه برنامه های دیگری برای ترویج و حفظ آثار میراث فرهنگی سبزوار دارید؟


باید در کمپین بتوانیم مردم را جمع کنیم و با مشارکت مردم جلوی تخریب این ها را بگیریم.
Share/Save/Bookmark